Wanneer een huwelijk eindigt, schrijft de islam voor dat de vrouw een bepaalde wachtperiode in acht neemt voordat zij eventueel kan hertrouwen. Deze periode wordt de ‘iddah genoemd. In dit artikel wordt uitgelegd wat de ‘iddah inhoudt, wat de wijsheid erachter is en hoe de duur ervan wordt bepaald in verschillende situaties.
Wat is de ‘iddah?
De ‘iddah is de wachtperiode die een vrouw in acht neemt nadat haar huwelijk is beëindigd. Gedurende deze periode: mag zij niet hertrouwen en wacht zij tot de ‘iddah is voltooid. Na afloop van de ‘iddah is het huwelijk definitief beëindigd en is zij vrij om opnieuw te trouwen indien zij dat wenst.
De wijsheid achter de ‘iddah
Er zitten meerdere wijsheden achter de ‘iddah, waaronder:
- het vaststellen of er sprake is van een zwangerschap;
- het voorkomen van verwarring over afstamming;
- en in sommige gevallen ruimte voor verzoening tussen echtgenoten.
Het is echter belangrijk om te begrijpen dat de ‘iddah ta‘abbudi is. Dat betekent dat het oordeel altijd van toepassing is, ongeacht of de wijsheid zichtbaar is.
Wanneer is er géén ‘iddah?
Er is één belangrijke uitzondering. Als een huwelijk wordt beëindigd voordat het is geconsumeerd, dan is er geen ‘iddah. Een huwelijk wordt als geconsumeerd beschouwd wanneer er geslachtsgemeenschap heeft plaatsgevonden of er sprake is geweest van afzondering (khalwah), zoals het samenwonen in één woning. Als geen van beide heeft plaatsgevonden en het huwelijk eindigt, dan is er geen wachtperiode en mag de vrouw direct hertrouwen.
Hoelang duurt de ‘iddah?
De duur van de ‘iddah verschilt per situatie. Hieronder worden de belangrijkste scenario’s uitgelegd.
Bij een zwangerschap
Wanneer een man en een vrouw uit elkaar gaan terwijl de vrouw zwanger is, duurt de ‘iddah tot aan de bevalling, ongeacht hoelang dat duurt. Allah zegt:
وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ
“…en de wachttijd van de zwangere vrouw is totdat zij geboorte geeft aan het kind.” [1]
Dit geldt ongeacht de duur. Hierdoor kan deze periode enkele maanden duren of slechts enkele dagen.
Bij overlijden van de man (weduwe)
Wanneer de man overlijdt en de vrouw weduwe is geworden, geldt er een wachtperiode van vier islamitische maanden en tien dagen. Allah zegt:
يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا
“…dan dienen zij een periode in acht te nemen van vier maanden en tien dagen…” [2]
Belangrijke punten hierbij zijn de volgende:
- de wachtperiode ziet toe op de islamitische maanden;
- de periode begint vanaf het moment van overlijden;
- ook als de vrouw dit later pas verneemt.
- daarnaast verkeert de weduwe in een periode van rouw (ihdaad), met specifieke regels.
Bij echtscheiding (talaaq) zonder zwangerschap
Dit is de meest voorkomende situatie. Dat wil zeggen het scenario waarbij man en vrouw uit elkaar gaan terwijl er geen sprake is van een zwangerschap en allebei in staat van leven zijn. In dit scenario is de ‘iddah afhankelijk van of de vrouw menstrueert of niet. Als de vrouw menstrueert, dan is de ‘iddah-periode een periode van drie quroe’. Allah zegt:
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ
“En de gescheiden vrouwen dienen een periode in acht te nemen van drie quroe’…” [3]
Er is een meningsverschil onder de geleerden over wat exact de betekenis is van drie quroe’. En deze discussie bestond al in de tijd van de sahaabah en ook tussen de vier wetscholen bestaat dit meningsverschil. Sommige wetscholen zoals de Hanafi-wetschool, de Hanbali-wetschool en meerdere van de sahaabah, geloven dat er met drie quroe’ drie menstruatieperiodes wordt bedoeld. Als de man dan talaaq uitspreekt, dan wachten man en vrouw tot de eerstvolgende menstruatieperiode. Vervolgens als die eerste menstruatieperiode voorbij is dan is één menstruatieperiode voorbij. Vervolgens wachten ze daarna nog twee opeenvolgende menstruatieperiodes af. En zodra de derde menstruatieperiode voorbij is en de vrouw rein is geworden, dan is de ‘iddah voorbij en dan gaan ze definitief uit elkaar.
De tweede mening de interpretatie van de Maaliki-wetschool en de Shaafi’i-wetschool en ook meerdere van de sahaabah, die geloven dat er met drie quroe’ niet drie menstruatieperiodes worden bedoeld, maar drie reinheidsperiodes. Dus de periodes van reinheid tussen twee menstruatieperiodes in. Dus daarbij zitten man en vrouw de eerste periode uit. Dan wordt er gewacht totdat de vrouw menstrueert en vervolgens begint de tweede reinheidsperiode en dan wordt er weer gewacht tot zij weer menstrueert en vervolgens breekt de derde reinheidsperiode aan. En aan het einde van de derde reinheidsperiode wanneer de menstruatie aanbreekt, dan is de echtscheiding definitief en is de ‘iddah voorbij. Dit zijn twee meningen onder de geleerden.
Als je een bepaalde wetschool volgt, dan kan je dat aanhouden. Allebei de meningen hebben natuurlijk sterke argumenten en bewijzen, omdat het woord quroe’ kan in de Arabische taal zowel verwijzen naar de menstruatieperiode als ook naar de reinheidsperiode.
Vervolgens het scenario als de vrouw niet menstrueert. Wanneer een vrouw volledig gestopt is met menstrueren (bijvoorbeeld door menopauze), dan geldt er een wachtperiode van drie islamitische maanden. Dit is het enige scenario waarin “drie maanden” van toepassing is.
Bij khul‘ (scheiding op initiatief van de vrouw)
Bij een khul‘ waarbij de vrouw de scheiding initieert en een compensatie geeft aan de man om het huwelijk te beëindigen, bestaat er een verschil van mening. Sommige geleerden gaan uit van de wachtperiode van één menstruatieperiode. Volgens de officiële mening en meerderheid van de vier wetscholen wordt er echter uitgegaan van een wachtperiode van drie quroe’ (zoals bij talaaq). Praktisch advies: houd de mening van drie perioden aan, tenzij een gekwalificeerde geleerde anders oordeelt in een specifieke situatie. En in het geval dat er geen sprake is van een menstruatie, dan is de ‘iddah wachtperiode drie islamitische maanden.
Samenvatting
De ‘iddah verschilt per situatie:
- Geen consumatie huwelijk → geen ‘iddah
- Zwanger → tot bevalling
- Weduwe → 4 islamitische maanden + 10 dagen
- Gescheiden + menstrueert → 3 perioden (menstruatie/reinheid)
- Gescheiden + geen menstruatie → 3 islamitische maanden
- Khul‘ → meestal 3 perioden (menstruatie/ reinheid)
Conclusie
De ‘iddah is een belangrijk onderdeel van de islamitische wetgeving rondom het huwelijk en de scheiding. Het dient duidelijke doelen, maar blijft bovenal een vorm van aanbidding die niet afhankelijk is van menselijke inschattingen. Het begrijpen van de regels helpt om: verwarring te voorkomen; rechten te beschermen en de wetgeving van Allah correct toe te passen. Bij twijfel of complexe situaties blijft het essentieel om een betrouwbare geleerde te raadplegen. En Allah weet het beste.
[1] Soerah at-Talaaq, ayah 4
[2] Soerah al-Baqarah, ayah 234
[3] Soerah al-Baqarah, ayah 228