Borstvoeding is in de islam meer dan alleen een manier om een baby van voeding te voorzien. Moedermelk heeft ook juridische gevolgen binnen de sharia. Wanneer een kind moedermelk van een andere vrouw drinkt, kan er namelijk een zogenoemde melkverwantschap (rada‘ah) ontstaan. Die melkverwantschap heeft vervolgens gevolgen voor de mahram-relaties en voor het huwelijk. Een kind dat volgens de daarvoor geldende voorwaarden moedermelk van een andere vrouw heeft gedronken, kan bijvoorbeeld niet trouwen met bepaalde kinderen en familieleden van die vrouw.
Dit roept een belangrijke hedendaagse vraag op: mag een moslimvrouw haar overtollige moedermelk doneren aan een moedermelkbank? En mag een moeder moedermelk ontvangen via zo een bank wanneer zij zelf onvoldoende melk produceert?
Moedermelk is niet alleen voeding
In de medische wereld wordt moedermelk in de eerste plaats bekeken als voeding en als iets dat belangrijk is voor de gezondheid en ontwikkeling van een baby. Ook binnen de islam wordt het belang van borstvoeding sterk benadrukt. Allah zegt:
“En de moeders geven hun kinderen borstvoeding gedurende twee volledige jaren, voor wie de zoogperiode wil voltooien.”1
Borstvoeding is dus iets belangrijks en waardevols. Maar vanuit de sharia moeten we verder kijken dan alleen de voedingsfunctie. Moedermelk kan namelijk een juridische relatie tussen mensen tot stand brengen. De Profeet ﷺ heeft gezegd:
يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ
“Door borstvoeding wordt datgene verboden wat ook door bloedverwantschap verboden is.”
Deze hadith vormt een belangrijk uitgangspunt voor de regelgeving rond melkverwantschap. Wanneer een kind onder de daarvoor geldende voorwaarden melk drinkt van een vrouw die niet zijn biologische moeder is, ontstaat er een vorm van verwantschap die binnen de islamitische wetgeving gevolgen heeft.
Wat is melkverwantschap?
Wanneer een vrouw een ander kind dan haar eigen kind borstvoeding geeft, kan zij de melkmoeder van dat kind worden. Het kind wordt dan haar melkkind. Er ontstaat daarmee een melkverwantschap tussen het kind en de vrouw die hem of haar heeft gevoed. Maar deze relatie beperkt zich niet uitsluitend tot de vrouw en het kind. Ook bepaalde familieleden van de melkmoeder worden onderdeel van deze melkverwantschap. Daardoor ontstaan er mahram-relaties. Dit betekent dat de melkverwantschap gevolgen heeft voor onder andere:
- met wie iemand wel of niet mag trouwen;
- met wie iemand een mahram-relatie heeft;
- met wie lichamelijke omgang toegestaan is;
- tegenover wie de regels van de hijab anders liggen;
- welke familieleden als melkbroers en melkzussen worden beschouwd.
De melkmoeder wordt als een moeder
Stel dat een jongetje als baby moedermelk drinkt van een vrouw die niet zijn biologische moeder is en dat aan de voorwaarden voor melkverwantschap wordt voldaan. Deze vrouw wordt zijn melkmoeder. Wanneer de jongen later opgroeit, mag hij niet met zijn melkmoeder trouwen. Maar de gevolgen gaan verder. Hij mag bijvoorbeeld ook niet trouwen met de dochters van zijn melkmoeder. Zij zijn zijn melkzussen. Ook de zussen van zijn melkmoeder worden onderdeel van deze verwantschapsstructuur en hetzelfde geldt voor bepaalde verdere familieleden, zoals de dochters van de broers en zussen van de melkmoeder. Er ontstaat dus een netwerk van relaties. De vergelijking kan worden gemaakt met de bloedverwantschap: zoals iemand vanwege zijn biologische moeder bepaalde vrouwen niet mag trouwen, kan een vergelijkbare huwelijksbelemmering ontstaan vanwege een melkverwantschap.
Hoeveel voedingen zijn daarvoor nodig?
Bij de vraag wanneer precies een melkverwantschap ontstaat bestaan er verschillen van mening onder de geleerden. Sommige geleerden zijn van mening zijn dat één voeding voldoende is om melkverwantschap tot stand te brengen. Andere geleerden stellen dat daarvoor vijf voedingen nodig zijn. Het belangrijkste punt voor de huidige kwestie is echter dat de geleerden in algemene zin erkennen dat borstvoeding, wanneer aan de relevante voorwaarden wordt voldaan, juridische gevolgen heeft. Daarom kan men moedermelk niet simpelweg behandelen alsof het een willekeurige vorm van voeding is.
Waarom moet je bijhouden wie jouw moedermelk drinkt?
Dit heeft een belangrijke praktische consequentie. Wanneer een moeder haar moedermelk deelt met andere kinderen, moet zij weten welk kind haar melk heeft gedronken. Stel bijvoorbeeld dat een vrouw haar overtollige melk geeft aan het kind van haar buurvrouw. Als dit kind voldoende van haar melk drinkt om melkverwantschap tot stand te brengen, is dat kind haar melk-kind. Maar daarmee moet ook rekening worden gehouden wanneer de kinderen ouder worden. Stel dat de vrouw zelf een zoon heeft. Wanneer haar eigen zoon en het andere kind volwassen worden, moeten zij weten dat zij melkverwanten zijn. Hetzelfde geldt voor de dochters van de melkmoeder. Als een jongen als baby melk heeft gedronken van bijvoorbeeld zijn tante, buurvrouw of een andere bekende vrouw, moeten hij en zijn familie weten dat de dochters van deze vrouw mogelijk zijn melkzussen zijn. Daarmee wordt voorkomen dat iemand later, zonder het te weten, een huwelijk aangaat dat volgens de sharia niet toegestaan is.
Borstvoeding delen is op zichzelf iets goeds
Dit betekent niet dat het geven van moedermelk aan een ander kind iets slechts is. Integendeel. Wanneer een vrouw melk produceert en een andere baby daarvan kan profiteren, kan het iets moois zijn om die baby daarmee te helpen. Een moeder kan bijvoorbeeld meer melk produceren dan haar eigen kind nodig heeft. Een andere moeder kan juist onvoldoende melk produceren. Elkaar daarmee helpen kan een vorm van goedheid en onderlinge hulp zijn. Maar er is één belangrijke voorwaarde: de melkverwantschap moet traceerbaar blijven.
De betrokkenen moeten weten wie de melk heeft gegeven en welk kind deze melk heeft ontvangen. Het probleem ontstaat wanneer dit volledig anoniem gebeurt.
Het probleem met een moedermelkbank
Een moedermelkbank werkt in principe als volgt. Een vrouw kolft moedermelk af en heeft daarvan meer dan haar eigen kind nodig heeft. Zij kan de overtollige melk doneren aan een moedermelkbank. Vervolgens kan de melk worden gegeven aan andere baby’s die moedermelk nodig hebben. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen in ziekenhuizen. Een belangrijk voorbeeld zijn premature baby’s: kinderen die te vroeg geboren zijn en in hun eerste levensfase afhankelijk kunnen zijn van moedermelk. Medisch gezien kan een moedermelkbank daarom een belangrijke functie hebben. Maar vanuit islamitisch perspectief ontstaat een probleem wanneer de identiteit van de donor en de ontvanger niet bekend is. Want als een baby moedermelk van een vrouw drinkt en daarmee melkverwantschap ontstaat, moeten we weten van wie die melk afkomstig was. Bij een anoniem systeem is dat juist niet gegarandeerd.
Het oordeel van al-Majma‘ al-Fiqhi al-Islami
Vanwege deze juridische gevolgen heeft al-Majma‘ al-Fiqhi al-Islami, een internationaal fiqh-comité en fatwaraad, zich uitgesproken over moedermelkbanken. Volgens het oordeel is zowel het oprichten van moedermelkbanken, als het doneren aan dergelijke banken en het ontvangen van melk uit dergelijke moedermelkbanken niet toegestaan. De reden hiervoor is dat moedermelk juridische gevolgen kan hebben en dat de identiteit van de melkgevende vrouw en het ontvangende kind traceerbaar moet zijn. Het gaat dus niet om het idee dat het helpen van een andere baby met moedermelk verkeerd zou zijn. Het probleem zit in het anonieme systeem, waardoor niet meer kan worden vastgesteld welke melkverwantschappen zijn ontstaan.
Een belangrijk punt hierbij is dat het gaat om het drinken van de moedermelk. Of de melk rechtstreeks uit de borst wordt gedronken of eerst wordt afgekolfd en vervolgens via een fles wordt gegeven, verandert het relevante uitgangspunt niet. Ook afgekolfde moedermelk kan dus leiden tot melkverwantschap wanneer aan de voorwaarden daarvoor wordt voldaan. Dit maakt het nog belangrijker om bij het doneren van moedermelk te weten van wie de melk afkomstig is en welk kind deze heeft gedronken.
Wat kan een moeder doen als zij onvoldoende melk heeft?
De vraag wordt natuurlijk bijzonder belangrijk wanneer een moeder zelf geen of onvoldoende moedermelk produceert. Wat moet zij dan doen? Het eerste advies is om gebruik te maken van haar sociale netwerk. Denk aan: familie, vriendinnen, kennissen, etc. Vraag of er vrouwen zijn die moedermelk produceren en bereid zijn om te helpen. Dit heeft twee voordelen. Ten eerste kan het kind worden geholpen met moedermelk. Ten tweede blijft bekend van welke vrouw de melk afkomstig is. De melkverwantschap kan daardoor worden bijgehouden.
Wat moet je dan precies bijhouden?
Wanneer een vrouw haar moedermelk aan een ander kind geeft, is het verstandig om duidelijk vast te leggen:
- wie de melkgevende vrouw is;
- welk kind haar melk heeft gedronken;
- en voor zover relevant, hoe vaak of hoeveel het kind heeft gedronken.
Dit is belangrijk omdat kinderen later volwassen worden. Wat vandaag misschien een klein detail lijkt, kan twintig jaar later relevant worden wanneer iemand gaat trouwen.
Wat als een baby afhankelijk is van moedermelk?
Er kunnen situaties ontstaan waarin het probleem veel urgenter is. Denk bijvoorbeeld aan een baby die te vroeg geboren is. De baby heeft moedermelk nodig, maar de moeder heeft zelf nog geen melkproductie of onvoldoende melk. Wat moet zij dan doen? Het uitgangspunt blijft hetzelfde: eerst inspanning leveren om een bekende melkdonor te vinden. De moeder moet in haar omgeving zoeken en mensen vragen of zij kunnen helpen. Zoek vrouwen die moedermelk produceren en bereid zijn om die melk te delen. Daarmee wordt geprobeerd om zowel de medische behoefte van het kind als de islamitische regelgeving te respecteren.
Maar wat als de moeder alles heeft geprobeerd? En toch is er niemand die kan helpen. Tegelijkertijd is haar kind afhankelijk van moedermelk en bestaat er geen andere oplossing. Dan spreken we over noodzaak. In de islam bestaat het algemene principe dat noodzaak bepaalde zaken die in de basis verboden zijn, tijdelijk toegestaan kan maken. Dit betekent in dit geval dat wanneer een kind daadwerkelijk afhankelijk is van moedermelk en er geen andere oplossing beschikbaar is, er ruimte ontstaat om van een moedermelkbank gebruik te maken vanwege de noodsituatie. Dit moet echter daadwerkelijk een situatie van noodzaak zijn. Het is dus niet bedoeld als een gemakkelijke route wanneer een bekende donor ook beschikbaar is.
Tot slot
Borstvoeding is binnen de islam iets waardevols. Allah heeft de periode van twee jaar genoemd als een volledige zoogperiode voor wie die wil voltooien. Een moeder die haar kind kan voeden met haar eigen moedermelk doet daarmee iets belangrijks. Maar moedermelk is binnen de sharia niet uitsluitend voeding. Het drinken van moedermelk kan een melkverwantschap tot stand brengen. Daardoor kunnen mahram-relaties ontstaan en kunnen bepaalde huwelijken verboden worden. Daarom moet een moslim niet zomaar anoniem moedermelk doneren of ontvangen. Wanneer een moeder melk over heeft en een andere baby hulp nodig heeft, is het op zichzelf goed om elkaar daarmee te helpen. Maar zorg ervoor dat bekend blijft van wie de melk afkomstig is en welk kind de melk heeft gedronken. En wanneer er werkelijk sprake is van noodzaak en er geen andere oplossing beschikbaar is, geldt het islamitische principe dat noodzaak een verbod kan doorbreken. En Allah weet het het beste.