De vraag die steeds vaker gesteld wordt is: mag je gebruikmaken van AI bij het leren over de islam? Met de snelle ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie (AI) krijgen moslims te maken met nieuwe mogelijkheden, maar ook met nieuwe verantwoordelijkheden. In dit artikel wordt uitgelegd wat de rol van AI kan zijn, waar de grenzen liggen en hoe een moslim hier verantwoord mee om kan gaan.
AI is een realiteit waar moslims niet omheen kunnen
De ontwikkelingen rondom AI gaan razendsnel en zullen naar verwachting alleen maar toenemen. AI zal een steeds grotere rol spelen in het dagelijks leven, werk en onderwijs. Daarom is het belangrijk dat moslims:
- zich verdiepen in deze ontwikkelingen;
- actief deelnemen waar mogelijk;
- en niet als toeschouwer langs de zijlijn blijven staan.
AI is een hulpmiddel dat veel voordelen kan bieden. Het kan ondersteunen bij: het doen van onderzoek, het samenvatten van informatie en het verkennen van onderwerpen. Het volledig afwijzen van AI is daarom geen juiste houding. Maar dit betekent niet dat alles wat mogelijk is, ook toegestaan is.
De kernvraag: waar ligt de grens?
De kern van de kwestie ligt bij het volgende onderscheid:
- AI gebruiken als hulpmiddel → toegestaan (met voorwaarden)
- AI gebruiken voor religieuze oordelen (fatwa) → niet toegestaan
Om dit te begrijpen, moeten we eerst terug naar een basisprincipe binnen de islam.
Wat is de verantwoordelijkheid van een leek?
In de islam is het niet toegestaan voor een leek om zelfstandig religieuze oordelen af te leiden uit de Qur’aan en de Sunnah. Een leek is iemand die geen diepgaande studie heeft verricht in de verschillende islamitische wetenschappen zoals: Fiqh, usoel al- fiqh, hadieth-wetenschappen, Qur’aanwetenschappen, al-qawaa’ id al-fiqhiyyah en de Arabische taal. Al deze islamitische wetenschappen moet een persoon beheersen op een zeer hoog niveau, voordat hij de Qur’aan en Sunnah mag interpreteren en conclusies kan trekken over complexe religieuze vraagstukken. De verantwoordelijkheid van een leek als hij een vraag heeft waar hij het antwoord niet op weet is het volgende. De leek is verplicht om zijn vraag te stellen aan een islamgeleerde wiens kennis en wiens integriteit hij vertrouwt en die hij betrouwbaar acht. Het kan niet gaan om een willekeurige persoon die anoniem is of iemand die niet bekendstaat om zijn kennis binnen de moslimgemeenschap.
Van wie mag je een religieus oordeel aannemen?
Zoals uit bovenstaande is gebleken, is niet iedere bron geschikt om een fatwa van aan te nemen. Het moet het gaan om: iemand die bekendstaat om kennis, een reputatie heeft binnen de moslimgemeenschap en betrouwbaar is in zowel kennis als integriteit. Dit kan bijvoorbeeld zijn: een lokale imam of een erkende geleerde binnen jouw gemeenschap.
Wat zeker niet volstaat:
- een “kennisrijke” vriend of familielid;
- anonieme social media accounts;
- of platforms zonder duidelijke autoriteit.
En dit brengt ons bij AI.
Waarom AI geen bron van fatwa mag zijn
Het vragen van een religieus oordeel aan AI en daar vervolgens naar handelen, is niet toegestaan. De reden hiervoor ligt dieper dan alleen betrouwbaarheid en nauwkeurigheid.
- Een fatwa is een vorm van aanbidding
Het geven van een fatwa is geen neutrale handeling. Het is een religieuze verantwoordelijkheid (‘ibaadah), uitgevoerd door een persoon (mukallaf) die daarvoor rekenschap aflegt bij Allah.
Een AI-tool:
- is geen mens;
- draagt geen verantwoordelijkheid;
- en wordt niet ter verantwoording geroepen op de Dag des Oordeels.
Daarom kan deze rol nooit worden overgenomen door technologie. Dit is vergelijkbaar met: de adhaan die niet vervangen mag worden door een opname of een robot die geen gebed kan leiden. Sommige handelingen zijn verbonden aan menselijke verantwoordelijkheid en dat zal altijd zo blijven.
- Verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid
Als een geleerde een fout maakt, draagt hij daarvoor verantwoordelijkheid. Maar wat nou als een AI-tool een fout maakt? Wie is dan verantwoordelijk? En wie wordt er dan ter verantwoording geroepen? Deze verantwoordelijkheid ontbreekt volledig en dat is een fundamenteel probleem in de islam. In de islam is er altijd een mukallaf die hier verantwoordelijkheid voor draagt.
AI is bovendien niet foutloos
Naast het principiële punt, is er ook een praktisch probleem: AI maakt fouten. Veel mensen hebben een overdreven vertrouwen in AI-systemen. Maar in werkelijkheid haalt AI-informatie uit uiteenlopende bronnen, waaronder publieke platforms zoals forums en onder andere hierdoor kan AI verkeerde conclusies trekken. Er zijn bijvoorbeeld gevallen waarin AI een foutief islamitisch oordeel geeft en zelfs verkeerde bewijzen aanhaalt ter ondersteuning. Een ander probleem is dat AI vaak overdreven bevestigend is en geneigd is om met de gebruiker mee te praten. Dit kan leiden tot verkeerde adviezen of het versterken van een foutief perspectief. In complexe situaties zoals relaties of mentale gezondheid kan dit schadelijke gevolgen hebben. Daarom is het essentieel om AI nooit blind te vertrouwen.
Hoe gebruik je AI wél verantwoord?
AI kan nuttig zijn, mits het op de juiste manier wordt gebruikt. Toegestane toepassingen zijn bijvoorbeeld:
- algemene informatie opzoeken;
- samenvattingen maken;
- oriënteren op een onderwerp;
- of ideeën structureren.
Maar altijd met een kritische houding, verificatie van informatie en bewustzijn van de beperkingen.
De juiste balans
De islam moedigt aan om middelen te gebruiken, maar stelt duidelijke grenzen. De juiste balans is om gebruik te maken van technologie zonder religieuze principes te overschrijden. Voor religieuze oordelen blijft de regel: Raadpleeg een erkende geleerde, niet een algoritme.
Conclusie
AI is een krachtig hulpmiddel en een ontwikkeling waar moslims zich bewust mee moeten bezighouden. Het kan bijdragen aan kennis en efficiëntie. Maar wanneer het gaat om religieuze oordelen, ligt de grens duidelijk:
- Een fatwa is een verantwoordelijkheid van een mens die Allah aanbidt, niet van een machine.
- AI kan ondersteunen, maar niet vervangen.
- Kritisch denken en verificatie blijven essentieel.
Wie deze balans bewaart, kan profiteren van de voordelen van AI zonder in valkuilen te stappen.
En Allah weet het beste.