Goud heeft binnen de islam een bijzondere regelgeving. Wanneer het gaat om het dragen of gebruiken van voorwerpen waarin goud verwerkt is, is het daarom belangrijk om niet alles onder één noemer te plaatsen. Een gouden ketting, een gouden ring, een gouden horloge, een bril met een gouden rand en een voorwerp waarin slechts een zeer kleine hoeveelheid goud is verwerkt, kunnen namelijk verschillende islamitische oordelen hebben.
Om deze kwestie goed te begrijpen, moeten we volgens de shariah twee belangrijke onderscheidingen maken:
- Het onderscheid tussen mannen en vrouwen.
- Het onderscheid tussen sieraden en accessoires.
Goud en zilver: niet alleen een kwestie van sieraden
Wanneer we aan goud denken, denken we meestal aan sieraden: ringen, kettingen, armbanden of oorbellen. Maar de regelgeving rond goud en zilver is breder dan alleen sieraden.
De Profeet ﷺ heeft bijvoorbeeld gezegd, zoals overgeleverd door Hudhayfah ibn al-Yaman1 in Sahih al-Bukhari en Muslim:
لَا تَشْرَبُوا مِنْ آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَلَا تَأْكُلُوا فِي صِحَافِهَا، فَإِنَّهَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَنَا فِي الْآخِرَةِ
“Drink niet uit gouden en zilveren gerei en eet niet uit zulke schalen. Want zij zijn voor hen (de ongelovigen) in dit leven en voor ons in het Hiernamaals.”
Deze hadith maakt duidelijk dat er een verbod bestaat op het eten en drinken uit gouden en zilveren servies. Dat gaat bijvoorbeeld om: borden, schalen, bekers, pannen en ander servies dat voor eten en drinken wordt gebruikt. De geleerden trekken dit verbod vervolgens breder door naar verschillende voorwerpen en accessoires die iemand in het dagelijks leven gebruikt.
Het verbod op gouden en zilveren gebruiksvoorwerpen
Op basis van de bovenstaande regelgeving wordt ook het gebruik van gouden en zilveren bestek onder het verbod gebracht. Denk bijvoorbeeld aan: gouden lepels, gouden vorken en gouden messen. Maar ook andere functionele voorwerpen kunnen hieronder vallen. Een gouden pen is bijvoorbeeld geen sieraad. Je draagt die pen niet om je uiterlijk te verfraaien. Je gebruikt hem om mee te schrijven. Toch valt ook zo’n functioneel voorwerp onder de besproken regelgeving. Hetzelfde geldt voor andere dagelijkse gebruiksvoorwerpen waarin goud of zilver als materiaal is verwerkt. Dit verbod geldt zowel voor mannen als voor vrouwen. Hier zit dus een belangrijk verschil met het dragen van gouden sieraden.
Gouden sieraden: toegestaan voor vrouwen, verboden voor mannen
Naast het gebruik van gouden en zilveren voorwerpen is er een afzonderlijke regelgeving met betrekking tot gouden sieraden. En daar wordt wél onderscheid gemaakt tussen mannen en vrouwen. De Profeet ﷺ heeft gezegd, zoals overgeleverd door Abu Musa al-Ash‘ari2 in Sunan at-Tirmidhi en Sunan an-Nasaa’i:
أُحِلَّ الذَّهَبُ وَالْحَرِيرُ لِلْإِنَاثِ مِنْ أُمَّتِي وَحُرِّمَ عَلَى ذُكُورِهَا
“Allah heeft zijde en goud toegestaan gemaakt voor de vrouwen van mijn ummah en verboden gemaakt voor de mannen van mijn ummah.”
Voor vrouwen zijn gouden sieraden dus toegestaan. Voor mannen zijn gouden sieraden niet toegestaan. Een man mag dus geen gouden ring, gouden ketting of andere gouden sieraden dragen.
Maar wat is precies het verschil tussen een accessoire en een sieraad?
Hier ontstaat in de praktijk een interessante vraag. Want niet ieder voorwerp dat iemand draagt, is eenvoudig als uitsluitend een accessoire of uitsluitend een sieraad te classificeren. Een nuttig uitgangspunt is daarom om te kijken naar het doel van het voorwerp. Een accessoire heeft in essentie een bepaalde functie. Je gebruikt of draagt het voor een praktisch doel. Denk bijvoorbeeld aan: een bril, een horloge, een pen, bestek en servies. Een sieraad heeft juist als primaire doel om iemand mooier te maken of het uiterlijk te verfraaien. Denk bijvoorbeeld aan: oorbellen, een ketting, een armband of bepaalde ringen. Dat onderscheid is belangrijk bij de beoordeling van voorwerpen waarin goud verwerkt is.
Wat als iets zowel functioneel als mooi is?
In de werkelijkheid is het onderscheid niet altijd zo eenvoudig. Veel voorwerpen hebben namelijk zowel een functionele als een verfraaiende functie. Neem bijvoorbeeld een bril. Een gewone bril op sterkte heeft duidelijk een praktische functie, hij helpt iemand om beter te zien. Tegelijkertijd kiezen mensen een bril vaak ook omdat zij een bepaald model mooi vinden of omdat het bij hun uiterlijk past. Een zonnebril heeft eveneens een functionele functie omdat deze bescherming tegen de zon biedt. Maar ook daarbij speelt het uiterlijk vaak een belangrijke rol. Hoe moeten we hiermee omgaan? In een dergelijke situatie wordt gekeken naar welk element overheerst. Is het voorwerp in essentie iets functioneels, ook al ziet het er mooi uit? Of wordt het eigenlijk gedragen omwille van de verfraaiing? Dat helpt om het voorwerp te classificeren.
Een bril met goud
Bij een gewone bril op sterkte is het functionele aspect duidelijk sterker aanwezig. Je draagt de bril in de eerste plaats omdat je hem nodig hebt om goed te kunnen zien. Dat de bril daarnaast mooi is, verandert zijn primaire functie niet. Bij een vrouw die een gouden bril draagt, is dit daarom geen probleem. Ook als de bril een verfraaiend element heeft, blijft het een functioneel voorwerp. Voor vrouwen is het dragen van een gouden bril dan ook toegestaan.
Een horloge is een moeilijker voorbeeld
Voor een vrouw is het dragen van een gouden horloge toegestaan. Een horloge heeft immers een functionele kant, maar kan daarnaast ook een vorm van verfraaiing zijn. En juist voor vrouwen is het dragen van gouden sieraden toegestaan. Daarom is er voor een vrouw geen probleem met een gouden horloge, in shaa Allah. Voor mannen ligt de situatie anders. Een man dient een gouden horloge te vermijden. Omdat het voor mannen niet uitmaakt of je het betreffende voorwerp voornamelijk als een sieraad of als een accessoire beschouwt. In beide gevallen is het dragen van goud voor mannen verboden volgens de besproken regelgeving. De discussie over de classificatie als accessoire of sieraad verandert voor een man dus niet het uiteindelijke uitgangspunt wanneer het daadwerkelijk om goud gaat.
Maar wat als er maar een heel klein beetje goud in zit?
Een veelgestelde vraag is: “Wat als er slechts een heel kleine hoeveelheid goud in het voorwerp zit?” Denk bijvoorbeeld aan een horloge waarin slechts een minimale hoeveelheid goud verwerkt is. Of een bril waarin ergens een klein onderdeel van goud aanwezig is. Over deze situatie bestaat verschil van mening onder de geleerden. Op hoofdlijnen zijn er twee bekende benaderingen.
De eerste mening: ook een kleine hoeveelheid goud is verboden
Een groep geleerden is van mening dat het verbod geldt ongeacht de hoeveelheid goud. Volgens deze mening maakt het niet uit of een voorwerp voor een groot deel uit goud bestaat of dat er slechts een klein beetje goud in zit. Als er goud in zit en een man het draagt, zou het volgens deze benadering niet toegestaan zijn. Op basis van deze mening zou bijvoorbeeld ook een horloge of bril met een kleine hoeveelheid goud voor een man vermeden moeten worden.
De tweede mening: een zeer kleine hoeveelheid goud wordt door de vingers gezien
Een andere groep geleerden maakt wel onderscheid tussen een substantiële hoeveelheid goud en een zeer kleine, verwaarloosbare hoeveelheid. Deze mening wordt toegeschreven aan de Shaafi‘i-wetschool en aan één van de overgeleverde meningen van Imam Ahmad ibn Hanbal3.
Ibn Taymiyyah4 beschouwde deze mening als de sterkste mening van Imam Ahmad ibn Hanbal. Als bewijs wordt onder andere verwezen naar een hadith van Mu‘aawiyah ibn Abie Sufyaan5, overgeleverd in Abu Dawud en an-Nasa’i. Daarin wordt genoemd dat de Boodschapper van Allah ﷺ het dragen van goud voor mannen verbood, behalve wanneer het goud gebroken is of slechts in zeer kleine stukjes aanwezig is.
In een overlevering bij an-Nasa’i wordt bovendien vermeld dat Mu‘aawiyah6 meerdere metgezellen bijeenbracht toen hij op Hajj was en dit aan hen voorlegde, waarna zij bevestigden dat dit overeenkwam met de regelgeving. Volgens de besproken visie ondersteunt dit het standpunt dat een zeer kleine hoeveelheid goud door de vingers kan worden gezien.
Waarom is deze mening vandaag de dag praktisch relevant?
Deze kwestie heeft vandaag de dag een bijzondere praktische relevantie. Als je namelijk zou zeggen dat iedere hoeveelheid goud, hoe klein ook, absoluut verboden is, dan wordt het in de moderne wereld bijzonder moeilijk om bepaalde alledaagse apparaten te gebruiken. Goud wordt namelijk niet alleen gebruikt voor sieraden. Het wordt ook gebruikt vanwege zijn functionele eigenschappen. In moderne elektronische apparatuur kunnen zeer kleine hoeveelheden goud verwerkt zijn. Denk bijvoorbeeld aan: smartphones, laptops, elektronische apparaten en andere technologische apparatuur.
Het gaat hierbij doorgaans niet om goud dat bedoeld is om het apparaat een luxe uitstraling te geven, maar om de functionele eigenschappen van het materiaal. Een paar milligram goud is iets anders dan een gouden voorwerp. De geleerden die een zeer kleine hoeveelheid toestaan, spreken niet over een hoeveelheid die slechts “een beetje minder dan veel goud” is. Het gaat om een hoeveelheid die daadwerkelijk zeer klein en verwaarloosbaar is. Als de hoeveelheid bij het omsmelten praktisch waardeloos zou zijn, wordt dit als een zeer kleine hoeveelheid beschouwd. Het gaat dus om hoeveelheden die nauwelijks betekenis hebben. Het is daarom belangrijk om de uitzondering niet te ruim te interpreteren. Wanneer iemand bijvoorbeeld een horloge heeft dat voor 10 of 20 procent uit goud bestaat, gaat het niet meer om de minimale hoeveelheid waarover deze geleerden spreken. Dat valt niet onder de verwaarloosbare hoeveelheid. Het uitgangspunt blijft dan dat een man een dergelijk gouden horloge niet mag dragen.
Tot slot
De islamitische regelgeving rondom goud is niet uitsluitend een kwestie van “wel of geen goud”. Er moet worden gekeken naar de aard van het voorwerp, het doel waarvoor het wordt gebruikt, de hoeveelheid goud die aanwezig is en, bij het dragen ervan of het om een man of een vrouw gaat. En Allah weet het beste.