De vraag wordt regelmatig gesteld: Hoe verhoudt de islam zich tot logica en wetenschap? Sommige mensen denken dat de islam haaks staat op het verstand, de ratio en wetenschappelijke ontwikkeling. Deze opvatting komt voor bij niet-moslims, maar soms ook binnen de moslimgemeenschap zelf. In dit artikel wordt uitgelegd wat de islam daadwerkelijk leert over het verstand (‘aql), hoe dit zich verhoudt tot openbaring en waar mogelijk misverstanden kunnen ontstaan.
Het verstand en de openbaring gaan hand in hand
De islam erkent het verstand niet alleen, maar geeft het een centrale plaats. Allah heeft zowel de openbaring geopenbaard als het verstand geschapen en beide moeten gebruikt worden. Allah zegt over de bewoners van het Hellevuur:
وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ
“Zij zullen zeggen: hadden wij maar geluisterd en ons verstand gebruikt, dan behoorden wij niet tot de bewoners van het Hellevuur.” [1]
Hier worden twee zaken samen genoemd: luisteren (naar openbaring) en het gebruiken van het verstand. Het verstand en de openbaring gaan hand in hand. En als Allah het verstand heeft geschapen en ons bevolen heeft die te volgen en te gebruiken, en de Koran heeft geopenbaard en ons bevolen heeft die te volgen, dan kan het niet anders zijn dat daar geen tegenstrijdigheid tussen kan bestaan. Dit toont dat zij elkaar aanvullen en niet tegenspreken. Allah zegt ook:
أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ
“Aan Hem behoort de schepping en de wetgeving.” [2]
Het verstand behoort tot de schepping, en de openbaring tot de wetgeving. Beide komen van dezelfde bron en kunnen daarom niet werkelijk met elkaar in conflict zijn.
De islam prijst het gebruik van het verstand
In de Koran wordt het verstand nergens bekritiseerd. Integendeel, het wordt geprezen en voortdurend aangesproken. Allah zegt:
أَفَلَا تَعْقِلُونَ
“Denken jullie dan niet na?” [3]
En op andere plaatsen:
يَا أُولِي الْأَلْبَابِ
“O mensen met verstand…” [4]
فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ
“Neem hier lering uit, o mensen met inzicht.” [5]
Daarnaast is het verstand een voorwaarde voor religieuze verantwoordelijkheid. De Profeet ﷺ zei: “De pen is opgeheven van drie soorten mensen: de slapende tot hij wakker wordt, het kind tot het volwassen wordt en de verstandelijk beperkte tot hij geneest of ontwaakt.”[6]
Dit betekent dat er zonder verstand geen religieuze verplichting bestaat. De islam en alle verplichtingen en de gehele wetgeving in de islam geldt op voorwaarde dat het verstand aanwezig is (en men baaligh, volwassen is). Dit onderstreept het belang van de ‘aql binnen de islam.
Waar gaat het vaak mis?
Als de islam het verstand zo benadrukt, waarom lijkt het dan alsof er soms een conflict bestaat met logica of wetenschap? Er zijn twee veelgemaakte fouten:
Eerste fout: speculatie verwarren met zekerheid
Niet alles wat “rationeel” of “wetenschappelijk” klinkt, is automatisch absoluut waar. De islam maakt onderscheid tussen:
- noodzakelijke waarheden (qat‘i)
- en speculatieve of aannemelijke theorieën (dhanni)
Voorbeelden van noodzakelijke rationele waarheden:
- Als A groter is dan B en B groter dan C, dan is A groter dan C.
- Een kind kan niet ouder zijn dan zijn moeder.
- Twee tegengestelden (zoals leven en dood) kunnen niet tegelijk waar zijn.
Dit zijn absolute basiswetten van logica. Deze kunnen nooit in strijd zijn met de islam. De fout ontstaat wanneer speculatieve theorieën worden verheven tot absolute waarheid. Neem als voorbeeld de evolutietheorie van Darwin. Dat evolutie als fenomeen bestaat, is iets anders dan de claim dat de mens afstamt van een gemeenschappelijke voorouder met apen. De darwinistische evolutietheorie over de oorsprong van de mens kan overtuigend lijken voor sommigen, maar is geen absolute, noodzakelijke waarheid.
Wanneer de Koran duidelijk stelt dat Adam en Hawwaa’ door Allah zijn geschapen, dan is dat qat‘i (zeker). Een theorie die daarmee botst, kan dus niet absoluut waar zijn. De conclusie is dan niet dat de islam “botst met wetenschap”, maar dat die theorie niet klopt.
Maar daar waar de noodzakelijke basiswet of de wetenschappelijke theorie qat’i is, noodzakelijk waar is, zal het nooit maar dan ook nooit in strijd zijn met een tekst uit de Koran of de Sunnah. En dit is onze visie op het verstand, de logica en de wetenschap.
Islam en wetenschap: geen vijanden
De islam heeft wetenschap nooit verworpen. Integendeel, moslims waren eeuwenlang voorlopers in geneeskunde, sterrenkunde en natuurkunde. De islam moedigt nadenken, onderzoeken en observeren aan. Het verschil is dat de islam naast ratio ook openbaring als bron van kennis heeft. Dit fungeert als een extra criterium om waarheid van onwaarheid te onderscheiden. En dit maakt juist dat wij op een veel accuratere manier logica en wetenschap kunnen bedrijven.
Tweede fout: “niet begrijpen” verwarren met “onlogisch”
Een tweede veelgemaakte fout is het verwarren van iets niet rationeel kunnen verklaren met iets dat tegen de logica ingaat. Dit zijn twee totaal verschillende zaken. Als iets niet logisch beredeneerd kan worden dan wil dat niet zeggen dat het tegen de logica ingaat.
Voorbeeld:
- Waarom bidden moslims vijf keer per dag?
- Waarom is de tawaaf tijdens de bedevaart zeven rondes?
Wij kennen niet altijd de specifieke wijsheid achter deze aantallen. Maar dat betekent niet dat ze onlogisch zijn. Een handeling is pas onlogisch als het botst met een basiswet van logica.
Dat is hier niet het geval. Dus “Ik begrijp het niet volledig” staat niet gelijk aan “Het is onlogisch”.
Een diepere vorm van logica
Er is een belangrijk onderscheid: Je kunt iets misschien niet verklaren op detailniveau, maar wel begrijpen waarom je het moet volgen. Als iemand rationeel vaststelt:
- dat er een Schepper bestaat;
- dat deze Schepper de Koran heeft geopenbaard;
- en dat deze Schepper bepaalde handelingen beveelt;
dan is het juist rationeel logisch om die bevelen te volgen, zelfs als je niet alle details begrijpt.
Conclusie
De islam staat niet tegenover logica en wetenschap, maar werkt ermee samen.
- Het verstand wordt geprezen en dient gebruikt te worden.
- Openbaring en ratio komen van dezelfde bron.
- Werkelijke tegenstrijdigheid is onmogelijk.
Schijnbare conflicten ontstaan meestal door: het verwarren van speculatie met absolute waarheid of het verwarren van onbegrip met onlogisch zijn. De islam biedt daarmee niet minder, maar juist meer zekerheid. Naast het verstand beschikt de mens ook over goddelijke leiding van Allah.
En Allah weet het beste.
[1] Soerah al-Mulk, ayah 10
[2] Soerah al-A‘raaf, ayah 54
[3] Soerah al-Baqarah, ayah 44
[4] Soerah al- Baqarah, ayah 197
[5] Soerah al-Hashr, ayah 2
[6] Overgeleverd door Ahmad, Abu Daawoed, an-Nasaa’ie, ibn Maadjah, ibn Hibbaan, al-Haakim