Vrijwel iedereen heeft tegenwoordig een bankrekening. Voor veel mensen is een spaarrekening de meest vanzelfsprekende manier om geld opzij te zetten voor onverwachte uitgaven, een woning of de toekomst van hun kinderen. Toch roept dit voor veel moslims een belangrijke vraag op: is een spaarrekening volgens de islam eigenlijk toegestaan?
Om die vraag goed te beantwoorden, is het niet voldoende om alleen naar de naam “spaarrekening” te kijken. De islamitische wetgeving beoordeelt financiële producten namelijk niet op basis van de benaming die mensen eraan geven, maar op basis van hun werkelijke aard en werking. Juist dat uitgangspunt is essentieel om hedendaagse financiële vraagstukken correct te begrijpen.
De sharie’ah kijkt naar de werkelijkheid, niet naar de naam
Een belangrijk uitgangspunt binnen de islamitische rechtsleer is wat de geleerden de takyief shar’ie noemen: de islamitisch-juridische kwalificatie van een bepaalde kwestie. Met andere woorden: hoe beschouwt de sharie’ah dit fenomeen werkelijk?
Dat is belangrijk, omdat namen misleidend kunnen zijn. In de samenleving worden producten en diensten vaak voorzien van een aantrekkelijke of praktische naam, maar die naam zegt niet altijd iets over de juridische realiteit ervan. Hetzelfde principe geldt voor financiële producten. Dat iets “sparen” wordt genoemd, betekent niet automatisch dat het islamitisch ook als sparen wordt beschouwd.
Wat gebeurt er werkelijk bij een spaarrekening?
Wanneer iemand geld op een spaarrekening zet, lijkt het alsof hij zijn geld simpelweg bewaart bij de bank. In werkelijkheid gebeurt er echter iets anders. Het geld blijft namelijk niet onaangeroerd op een aparte rekening liggen. De bank gebruikt het geld voor investeringen, financieringen en andere commerciële activiteiten. Dat kan alleen omdat de bank juridisch eigenaar wordt van het gestorte bedrag gedurende de periode dat het bij haar staat.
Vanuit islamitisch perspectief is de overeenkomst tussen de klant en de bank daarom geen spaarovereenkomst, maar een leenovereenkomst. Met andere woorden: de rekeninghouder leent zijn geld uit aan de bank. De bank mag dat geld vervolgens gebruiken en probeert daar winst mee te maken. Deze juridische kwalificatie is bepalend voor het islamitische oordeel.
Waarom is de rente op een spaarrekening niet toegestaan?
Zodra duidelijk is dat een spaarrekening in werkelijkheid neerkomt op een lening aan de bank, wordt ook duidelijk hoe de ontvangen rente moet worden beoordeeld. Binnen de islam geldt namelijk als uitgangspunt dat een lening een daad van hulp en ondersteuning is en geen middel om financieel voordeel te behalen. Daarom hebben de geleerden vastgesteld dat ieder gegarandeerd voordeel dat de geldverstrekker ontvangt als voorwaarde van een lening onder ribaa (rente) valt.
De vergoeding die een bank uitkeert aan de rekeninghouder is precies zo’n voordeel. Je ontvangt die uitsluitend omdat je jouw geld aan de bank hebt uitgeleend. Om die reden wordt de spaarrente islamitisch beschouwd als ribaa en is het ontvangen daarvan niet toegestaan.
Maar waar moet je je geld dan bewaren?
Een veelgehoorde vraag is wat iemand dan met zijn spaargeld moet doen. Niet iedereen voelt zich comfortabel bij het idee om grote bedragen contant thuis te bewaren. Gelukkig zijn er praktische alternatieven. Steeds meer banken bieden tegenwoordig mogelijkheden om geld apart te zetten zonder daar rente over uit te keren. Denk aan digitale spaarpotten of rekeningen waarop geen rente wordt berekend. Welke banken deze mogelijkheden aanbieden, verandert regelmatig, waardoor het verstandig is om zelf onderzoek te doen naar de beschikbare opties.
Een ander alternatief is het openen van een tweede betaalrekening waarop geen rente wordt uitgekeerd. Die rekening kan vervolgens uitsluitend worden gebruikt om geld opzij te zetten. Sommige mensen kiezen er zelfs bewust voor om de bankpas van die rekening niet te gebruiken, zodat het geld daadwerkelijk als spaargeld blijft staan. Op deze manier kan iemand zijn vermogen bewaren zonder betrokken te raken bij het ontvangen van rente.
Wat als je toch rente ontvangt?
Het kan voorkomen dat iemand al een spaarrekening heeft of onbedoeld rente ontvangt. De ontvangen rente behoort niet tot het halal vermogen van de rekeninghouder en mag daarom niet voor eigen gebruik worden gehouden. Dit geld dien je weg te geven. Dat kan bijvoorbeeld door het bedrag te geven aan armen en behoeftigen of te besteden aan een goed doel zoals een moskee, een da’wah-project of een andere liefdadigheidsinstelling. Hierbij is wel een belangrijk punt van aandacht. Het weggeven van rente maakt de spaarrekening niet toegestaan. Sommige mensen denken dat zij een spaarrekening kunnen blijven aanhouden zolang zij de ontvangen rente ieder jaar weggeven. Dat is echter geen juiste conclusie.
Het feit dat de rente wordt weggegeven, verandert niets aan de aard van de overeenkomst met de bank. De rekening blijft gebaseerd op een lening waarbij rente wordt ontvangen. Daarom blijft het uitgangspunt dat een moslim afstand dient te nemen van een dergelijke spaarrekening en kiest voor een alternatief waarbij geen rente wordt uitgekeerd. Het weggeven van de ontvangen rente is dus een manier om zich te ontdoen van geld dat niet halal is, maar vormt geen rechtvaardiging om de renteconstructie te blijven voortzetten.