De islam is een religie van barmhartigheid, wijsheid en vergemakkelijking. Allah heeft Zijn dienaren niet belast met verplichtingen die onmogelijk zijn om uit te voeren. Integendeel, wanneer een gelovige door omstandigheden niet in staat is een verplichting op de gebruikelijke manier uit te voeren, heeft Allah vaak een alternatief of een vergemakkelijking voorgeschreven.
Allah zegt:
وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ
“En Hij heeft voor jullie geen moeilijkheid geplaatst in de religie.”[1]
En Allah zegt:
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ
“Allah wil voor jullie het gemakkelijke en Hij wil niet voor jullie het moeilijke.”[2]
Een van die vergemakkelijkingen is tayammum: een droge reiniging die in bepaalde omstandigheden de plaats inneemt van de wudoe of ghusl.
Wat is tayammum?
Tayammum is een rituele reiniging waarbij men geen water gebruikt, maar aarde of een natuurlijke ondergrond, waarmee vervolgens over het gezicht en de handen wordt geveegd. Het verrichten van tayammum vervangt in bepaalde situaties de wudoe of zelfs de volledige rituele wassing (ghusl). De geleerden verschillen enigszins van mening over welke materialen precies gebruikt mogen worden voor tayammum. Het veiligste is om tayammum te verrichten met natuurlijke aarde. Wanneer dat niet beschikbaar is kunnen ook zand of natuurlijke stenen worden gebruikt. Het is in ieder geval van belang, omdat sommige wetscholen en geleerden dat als voorwaarde stellen, om iets natuurlijks te gebruiken waarvan de korrels op je handen achterblijven, zodat je daarmee kunt vegen over je gezicht en je handen.
Het bewijs voor tayammum
Allah zegt:
وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ
“En als jullie ziek zijn, of op reis zijn, of iemand van jullie terugkomt van het toilet, of jullie de vrouwen hebben aangeraakt, en jullie geen water kunnen vinden, verricht dan tayammum met reine aarde en veeg daarmee over jullie gezichten en handen.”[3]
In dit vers noemt Allah twee hoofdcategorieën waarin tayammum toegestaan is:
- Wanneer iemand geen water kan gebruiken (bijvoorbeeld vanwege ziekte).
- Wanneer iemand geen water kan vinden (bijvoorbeeld vanwege reizen).
Onder deze twee categorieën vallen verschillende situaties.
Eerste categorie: je kunt het water niet gebruiken
De eerste situatie is dat water wel beschikbaar is, maar dat je het niet kunt gebruiken.
Vanwege ziekte
Een persoon kan ziek zijn en vrezen dat het gebruik van water zijn toestand verergert.
Dat kan bijvoorbeeld zijn omdat:
- de ziekte erger wordt;
- het herstel vertraagt;
- het gebruik van water ernstige pijn veroorzaakt;
- men vreest voor ernstige gezondheidsschade.
In zo’n situatie mag men tayammum verrichten, ook al bevindt het water zich letterlijk naast hem. De reden is niet het ontbreken van water, maar het risico op schade.
Wanneer men vreest ziek te worden
Soms is iemand niet ziek, maar is het aannemelijk dat hij ziek zal worden wanneer hij water gebruikt. Een bekend voorbeeld hiervan is de metgezel ‘Amr ibn al-‘Aas[4]. Tijdens een reis kreeg hij een natte droom en werd hij verplicht de ghusl te verrichten. De nacht was echter extreem koud. Hij vreesde dat het verrichten van de ghusl onder die omstandigheden ernstige schade zou veroorzaken. Daarom verrichtte hij tayammum en bad vervolgens met zijn metgezellen. Toen de zaak later aan de Profeet ﷺ werd voorgelegd, keurde hij dit goed. Dit laat zien dat de islam rekening houdt met reële vrees voor schade.
Wanneer water praktisch niet gebruikt kan worden
Soms is er wel water aanwezig, maar ontbreekt de mogelijkheid om het op een praktische en veilige manier te gebruiken. Denk bijvoorbeeld aan een vrouw die onderweg is op reis en tijdens de reis rein wordt van haar menstruatie. Vanaf dat moment is zij weer verplicht te bidden. Tegelijkertijd moet zij eerst de ghusl verrichten. Maar stel dat zij onderweg is en geen veilige plek heeft om zich uit te kleden en geen mogelijkheid heeft om de ghusl uit te voeren. In zo’n situatie kan zij tayammum verrichten zodat zij haar gebed op tijd verricht. Wanneer zij later op haar bestemming aankomt en de ghusl wel kan verrichten, doet zij dat onmiddellijk. De gebeden die zij ondertussen met tayammum heeft verricht blijven geldig.
Tweede categorie: je kunt geen water vinden
De tweede hoofdcategorie is dat iemand simpelweg geen toegang heeft tot water.
Water is volledig afwezig
De meest voor de hand liggende situatie is dat er simpelweg geen water aanwezig is. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren tijdens reizen, expedities of andere omstandigheden waarin water niet beschikbaar is. Wanneer iemand redelijk heeft gezocht en geen water kan vinden, mag hij tayammum verrichten.
Water is aanwezig maar niet bereikbaar
Soms bestaat de mogelijkheid dat er wel water beschikbaar is, maar dat het niet veilig bereikt kan worden. Bijvoorbeeld: omdat het zich op een gevaarlijke plek bevindt, omdat roofdieren de toegang blokkeren of omdat het bereiken van het water een serieus risico vormt. In zulke gevallen wordt de situatie behandeld alsof er geen water beschikbaar is.
Water is nodig voor een belangrijkere noodzaak
Er zijn ook situaties waarin iemand wel water bezit, maar het water nodig heeft voor een belangrijkere levensbehoefte. Bijvoorbeeld: om zichzelf of zijn gezin te laten drinken, om een noodzakelijke reis te kunnen voortzetten, of om een vervoermiddel operationeel te houden. In dergelijke gevallen krijgt het behoud van leven en welzijn voorrang. Men gebruikt het beschikbare water voor die noodzakelijke behoefte en verricht vervolgens tayammum voor het gebed.
Samenvattend
Alle situaties waarin tayammum toegestaan is, kunnen uiteindelijk worden teruggebracht tot twee hoofdprincipes:
- Je hebt geen water
Dit omvat situaties waarin:
- water volledig ontbreekt;
- water niet bereikbaar is;
- water nodig is voor een belangrijkere noodzaak.
- Je kunt het water niet gebruiken
Dit omvat situaties waarin:
- je ziek bent;
- je vreest ziek te worden;
- je schade vreest door het gebruik van water;
- praktische omstandigheden het gebruik van water onmogelijk maken.
Wat als de gebedstijd bijna voorbij is?
Er bestaat nog een derde situatie waarover de geleerden verschillen van mening. Stel dat iemand vlak voor het einde van de gebedstijd ontdekt dat hij nog geen wudoe of ghusl heeft verricht. Als hij nu eerst de volledige reiniging uitvoert zal de gebedstijd voorbijgaan. Als hij echter tayammum verricht, kan hij het gebed nog op tijd verrichten. Wat heeft dan voorrang? Hierover bestaat een bekend meningsverschil onder de geleerden. De meerderheid van de geleerden is van mening dat men in deze situatie alsnog de wudoe of ghusl verricht en daarna direct het gebed verricht, ook als de gebedstijd inmiddels is verstreken. Daarom wordt doorgaans geadviseerd deze mening aan te houden.
Conclusie
Tayammum is een grote gunst van Allah voor Zijn dienaren. Het laat zien dat de islam rekening houdt met ziekte, reizen, noodsituaties en praktische beperkingen. Wanneer iemand geen water heeft of water niet kan gebruiken zonder schade of ernstige moeilijkheid, hoeft hij niet in een onmogelijke situatie terecht te komen. Allah heeft daarvoor tayammum voorgeschreven als vervanging van de wudoe of ghusl. Dat is onderdeel van de barmhartigheid van Allah. En Allah weet het beste.
[1] Soerah al-Hadj, ayah 78
[2] Soerah al-Baqarah, ayah 185
[3] Soerah al-Maa’idah, ayah 6
[4] رضي الله عنه